MARGANES NANOKLASTERLI KUCHLI KOMPENSATSIYALANGAN KREMNIYDA HARORAT VA ELEKTR MAYDONGA SEZGIRLIKNING FIZIK MEXANIZMLARI

Authors

  • Sh.D. Tovarova tyutor, UBS universiteti Author

Abstract

Ushbu maqolada kuchli kompensatsiyalangan, marganes nanoklasterlari bilan modifikatsiyalangan p-tipli kremniyning harorat va elektr maydonga sezgirligi hamda bu sezgirlikni belgilovchi fizik mexanizmlar tahlil qilinadi. Magistrlik tadqiqoti natijalariga ko‘ra, material T = 77–400 K oralig‘ida ishlaydigan, termosezgirlik koeffitsienti β ≈ 9000–10000 K⁻¹ ga yetadigan yuqori sezgir termodatchik yaratish imkonini beradi; T = 240–320 K oralig‘ida esa manfiy magnit qarshilik orqali amalga oshiriladigan qo‘shimcha termik kanal (β = 7–8 %/K) mavjudligi ko‘rsatilgan. Elektr maydonga sezgirlik 2–2,5 %/(V/sm) ni tashkil etadi. Kuzatilgan yuqori sezgirlik kuchli kompensatsiyalangan materiallarga xos tashuvchilar harakatchanligining pasayishi, ularning hayot davri o‘zgarishi va mahalliy elektroneytrallikning yo‘qligi natijasida yuzaga keladigan energetik zonalar modulyatsiyasi bilan izohlanadi. Natijalar Mn nanoklasterli kremniyni ekstremal sharoitlarda ishlaydigan yuqori sezgir ko‘p funksiyali datchiklar uchun istiqbolli material sifatida qo‘llash imkoniyatini tasdiqlaydi.

References

1. Ma S.B., Sun Y.P., Zhao B.C., Tong P., Zhu X.B., Song W.H. Magnetic and electronic transport properties of Mn-doped silicon // Solid State Communications. 2006. Vol. 140, Iss. 3–4. P. 192–196. DOI: 10.1016/j.ssc.2006.07.039.

2. Bakhadyrkhanov M.K., Iliev H.M., Mavlonov G.Kh. et al. Silicon with magnetic nanoclusters of manganese atoms as a new ferromagnetic material // Technical Physics. 2019. Vol. 64, No. 3. P. 385–388. DOI: 10.1134/S1063784219030046.

3. Negative magnetoresistance in silicon doped with manganese // E3S Web of Conferences. 2023. Vol. 401. DOI: 10.1051/e3sconf/202340105094.

4. Bakhadyrkhanov M.K., Sattarov O.É., Iliev Kh.M. et al. Stimulation of negative magnetoresistance by an electric field and light in silicon doped with boron and manganese // Semiconductors. 2005. Vol. 39, No. 7. P. 789–791. DOI: 10.1134/1.1992635.

5. Bakhadirkhanov M.K., Ayupov K.S., Mavlyanov G.Kh. et al. Negative magnetoresistance in silicon with manganese-atom complexes [Mn]4 // Semiconductors. 2010. Vol. 44, No. 9. P. 1145–1148. DOI: 10.1134/S106378261009006X.

6. Photoconductivity of silicon with multicharged clusters of manganese atoms [Mn]4 // Surface Engineering and Applied Electrochemistry. 2010. Vol. 46, No. 3. P. 276–280. DOI: 10.3103/S1068375510030154.

7. Mavlonov G.Kh., Sattorov O.E., Asanov D., Tachilin S.A., Tovarova Sh.D. Poluchenie kremniya s magnitnymi nanoklasterami primesnykh atomov // III Mejdunarodnaya konferensiya «Nanostrukturnye poluprovodnikovye materialy v fotoenergetike». Tashkent, 2022. S. 400–403.

8. Tovarova Sh.D. Razrabotka mnogofunksionalnogo datchika fizicheskikh velichin: magistr. dissertatsiyasi. Toshkent, 2023.

9. Huang X., Wang H., Song B., Mao Y., Zhao Z.-J., Yu B., Qian L. Advances in High-Temperature Sensor Technologies: Material System, Sensing Principles, Drift Compensation, and Encapsulation Reliability // ACS Omega. 2026. Vol. 11, No. 4. P. 4843–4867. DOI: 10.1021/acsomega.5c08859.

10. Neumark G.F. Effect of deep levels on semiconductor carrier concentrations in the case of “strong” compensation // Physical Review B. 1982. Vol. 26, Iss. 4. P. 2250. DOI: 10.1103/PhysRevB.26.2250.

11. Zhang S., Modanese C., Gaspar G., Søndenå R., Tranell G., Di Sabatino M. Majority carrier mobility of compensated silicon: comparison of room temperature measurements and models // Energy Procedia. 2016. Vol. 92. P. 278–283. DOI: 10.1016/j.egypro.2016.07.078.

12. Palleti P.C., Juda U., Seyidov P., Pietsch M., Schüler N., Fiedler A., Sumathi R.R. Impact of crystal defects on carrier transport properties in high-purity germanium crystals // Materials Science and Engineering: B. 2025. DOI: 10.1016/j.mseb.2025.119048.

Downloads

Published

2026-09-20