TEMIR YO'L AVTOMATIKA VA TELEMEXANIKA TIZIMLARIDAGI YO'L TRANSFORMATORLARINI HIMOYA QILISH USULINI TAKOMILLASHTIRISH NATIJALARI
Abstract
Maqolada temir yo'l avtomatika va telemexanika tizimlaridagi yo'l transformatorlarini ortiqcha yuklanish va qisqa tutashuv rejimlaridan himoya qilishning takomillashtirilgan usuli bo'yicha olib borilgan tadqiqot natijalari keltirilgan. Amaldagi AVM-2 turidagi bimetall avtomatik saqlagichlarning issiqlik inersiyasiga asoslangan sekin ishlash muammosini bartaraf etish maqsadida, rels zanjiri signal uzatish yo'lining barcha elementlarini yagona tizim sifatida ifodalovchi to'rt qutbliklar kaskadiga asoslangan matematik model qayta ishlab chiqilib, qayta hisob-kitob qilingan. Model asosida himoyalanayotgan transformator ikkilamchi cho'lg'amidan ko'rinadigan ekvivalent qarshilik Zrz hamda ikkilamchi tok o'zgarish tezligi di2/dt analitik yo'l bilan bog'langan. Olingan analitik natijalar asosida ANSI/IEEE C37.2 standartining 50 va 51 funksiyalariga mos ikki darajali (Dual-level) raqamli himoya algoritmi sintez qilingan hamda ESP32 mikrokontrolleri va ACS724 Hall datchigi asosida AVM-MP intellektual himoya qurilmasi yaratilgan. Qurilma laboratoriya tajriba stendida va "O'zbekiston temir yo'llari" AJ Hamza stansiyasidagi dala sharoitida sinovdan o'tkazilgan. Natijalar to'rt qutblik modelidan olingan (di/dt) chegaraviy qiymatlarining nominal tokka chiziqli bog'liqligini, shuningdek qurilmaning mavjud AVM-2 saqlagichiga nisbatan sezilarli darajada tezkor va selektiv ishlashini tasdiqladi.
References
1. Шалягин Д. В., Цыбуля Н. А. Системы железнодорожной автоматики и телемеханики: Учебник. – М.: Маршрут, 2014. – 350 с.
2. Ametova E.K., Qudratov J.B. AVM avtomatik modulli saqlagichlar: ularning konstruktsiyasi, turlari, qo'llanish sohasi, kamchiliklari va ishlab chiqaruvchilar // «Development Of Science», Buxoro: 2025, Issue 12. Volume 5. 25–31 b.
3. Полевой Ю. И. Теория рельсовых цепей: Монография. – Самара: СамГАПС, 2006. – 215 с.
4. Брылеев А. М., Кравцов Ю. А., Шишляков А. В. Теория, устройство и работа рельсовых цепей. – М.: Транспорт, 1978. – 360 с.
5. Аркатов В. С. Рельсовые цепи магистральных железных дорог: Справочник. – 3-е изд., перераб. и доп. – М.: ООО «Миссия-М», 2006. – 496 с.
6. Бессонов Л. А. Теоретические основы электротехники. Электрические цепи: Учебник для вузов. – 11-е изд., испр. и доп. – М.: Юрайт, 2012. – 701 с.
7. Azizov A.R., Ametova E.K., Qudratov J.B., Sodiqov B. Mathematical and Simulation Modeling of Railway Track Transformers for Advanced Protection Algorithm // Intelligent Transport Networks and Systems (TITDS-XV-2025). – 2025. – Paper 1010.
8. Ametova E.K., Qudratov J.B. Temir yo'l avtomatika va telemexanika tizimi yo'l taransformatorining takomillashtirilgan himoya usulini tanlash, asoslash va ishlash prinsipi // «Science and technology: new approaches and development strategies» xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya ilmiy maqolalar to'plami. 1 tom. 10 fevral 2026y. 86–100 b.
9. IEEE Std C37.2-2008. IEEE Standard for Electrical Power System Device Function Numbers, Acronyms, and Contact Designations. – New York: IEEE, 2008. – 248 p.
10. Сергиенко А. Б. Цифровая обработка сигналов: Учебник для вузов. – 3-е изд. – СПб.: БХВ-Петербург, 2011. – 768 с.
11. Лайонс Р. Цифровая обработка сигналов: Второе издание. Пер. с англ. – М.: ООО «Бином-Пресс», 2006. – 656 с.
12. Чернобровов Н. В. Релейная защита: Учебное пособие для техникумов. – 5-е изд., перераб. и доп. – М.: Энергия, 1974. – 680 с.
13. IEC 60255-151:2009. Measuring relays and protection equipment – Part 151: Functional requirements for over/under current protection. – Geneva: IEC, 2009. – 63 p.
14. Шнеерсон Э. М. Цифровая релейная защита. – М.: Энергоатомиздат, 2007. – 549 с.
15. ACS724: High-Accuracy, Hall-Effect-Based Current Sensor IC with High-Isolation and AEC-Q100 Qualification. – Allegro MicroSystems, 2021. – Datasheet.
16. ACS712: Fully integrated, hall-effect-based linear current sensor IC with 2.1 kVRMS voltage isolation and a low-resistance current conductor. – Allegro MicroSystems, 2018. – Datasheet.
17. ESP32-WROOM-32 Datasheet. – Espressif Systems, 2023. – Version 3.3.
18. Qudratov J.B. Adaptive threshold estimation of track circuit current and two-level protection algorithm synthesis for railway track transformers // Muhammad al-Xorazmiy avlodlari. – 2026. – №2(36).
19. Ametova E.K., Qudratov J.B. Temiryo'l avtomatika va telemexanika tizimi yo'l transformatorlarini himoya qilishning takomillashtirilgan usuli va sxemaviy yechimlari // Ilm-fan va innovatsion rivojlanish. – 2026. – Vol. 9, Issue 2. – B. 123–132.
20. Ametova E.K., Qudratov J.B., Sodikov B.K. Current selectivity theory-based protection algorithms for railway track transformers: A comprehensive modeling and synthesis approach // Engineer. – 2026. – Vol. 4, Issue 2. – 5–10 p.
