OʻZBEK XALQ MAQOLLARIDA VAQT SEMASINING OʻZ VA KOʻCHMA MA’NODA IFODALANISHI
Keywords:
Paremiologiya, maqol, matal, frazeologiya, lingvokulturologiya, struktur tilshunoslik, antropotsentrizm, temporal semantika, vaqt semasi, denotativ ma’no, metafora, metonimiya, o‘zbek xalq maqollari, lingvokulturologiya.Abstract
Mazkur maqolada o‘zbek xalq maqollarida vaqt semasining o‘z va ko‘chma ma’nolarda ifodalanish xususiyatlari lingvistik, paremiologik hamda lingvokognitiv yondashuvlar asosida tadqiq etiladi. O‘zbek paremiologiyasi taraqqiyotining asosiy bosqichlari, maqollarni ilmiy o‘rganish tarixining shakllanishi hamda zamonaviy antropotsentrik tilshunoslikdagi o‘rni yoritiladi. Xalq maqollarida temporal birliklarning denotativ va konnotativ ma’nolari, ularning metaforik hamda metonimik ko‘chish mexanizmlari tahlil qilinadi. Vaqt semasining xalq tafakkurida shakllangan konseptual modeli, uning milliy mentalitet, qadriyatlar tizimi va hayotiy tajriba bilan uzviy bog‘liqligi maqollar misolida ochib beriladi. Tadqiqot davomida maqollarda vaqtning faqat grammatik yoki leksik hodisa emas, balki xalqning olam haqidagi konseptual tasavvurlarini mujassamlashtiruvchi madaniy-belgili birlik sifatida namoyon bo‘lishi ilmiy asoslanadi. Shuningdek, vaqt konseptining pragmatik, aksiologik va kognitiv xususiyatlari tahlil qilinib, ularning paremiologik tizimdagi o‘rni izohlanadi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tilining paremiologik fondini semantik jihatdan tavsiflash, maqollarni lingvokulturologik va kognitiv nuqtayi nazardan o‘rganish hamda temporal semantika masalalarini yanada chuqurroq tadqiq etishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
References
1. Berdiyorov H., Rasulov R. O‘zbek tilining paremiologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1984.
2. Eltazarov J. O‘zbek tilida miqdor va uning ifodalanish vositalari. – Samarqand: SamDU nashri, 1994.
3. Ibodullayeva G. O‘zbek tilshunosligida maqollar tadqiqining nazariy asoslari. // Oriens ilmiy jurnali, 2024. Oriens.uz elektron nashri.
4. Jo‘rayeva B. O‘zbek xalq maqollarining qisqacha sinonimik lug‘ati. – Toshkent: Fan, 2006.
5. Madalov N. E. O‘zbek tilshunosligida maqollar va ularning davriyligini aniqlash. (PhD dissertatsiyasi/maqolalari to‘plami), 2023.
6. Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit-turk. I-III tomlar. – Toshkent: Fan, 1960-1963.
7. Mirzaahmedov M. Ingliz va o‘zbek paremiyalarida temporal konseptlarning qiyosiy tahlili. // O‘zbekistonda xorijiy tillar ilmiy-metodik jurnali, 2021.
8. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (Ma’ruzalar matni). – Toshkent: Universitet, 2006.
9. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993.
10. Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. – Jizzax: Sangzor, 2006.
11. Sultonova Sh. O‘zbek tilida son komponentli frazeologizmlarning semantik-pragmatik xususiyatlari. Filol. fan. doks. (PhD) diss. avtoreferati. – Farg‘ona, 2019.
14. https://adabiyotxazinasi.com
18. https://www.wosjournals.com
19. https://universalpublishings.com
20. https://ilmiyanjumanlar.uz
