SURUNKALI KASALLIKLARNING MARKAZIY VA PERIFERIK ASAB TIZIMIGA TA'SIRI: ZAMONAVIY KLINIK VA PATOFIZIOLOGIK YONDASHUVLAR.
Abstract
So‘nggi o‘n yilliklarda surunkali yuqumsiz kasalliklar dunyo sog‘liqni saqlash tizimining eng dolzarb muammolaridan biriga aylandi. Yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet, surunkali buyrak kasalligi, surunkali jigar kasalliklari, autoimmun patologiyalar va metabolik sindrom nafaqat asosiy zararlangan a’zolar faoliyatini izdan chiqaradi, balki markaziy hamda periferik asab tizimining tuzilishi va funksiyasiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Avvallari nevrologik asoratlar ushbu kasalliklarning ikkilamchi oqibatlari sifatida baholangan bo‘lsa, bugungi kunda ular kasallik patogenezining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda.
Surunkali yallig‘lanish, oksidlovchi stress, endotelial disfunksiya, mitoxondrial faoliyatning buzilishi, mikrosirkulyatsiya yetishmovchiligi hamda immun tizimidagi o‘zgarishlar neyronlarning sekin-asta shikastlanishiga olib keladi. Ushbu jarayonlar bosh miyada kognitiv funksiyalarning pasayishi, xotira buzilishlari, depressiv holatlar va insult rivojlanish xavfini oshirsa, periferik nervlarda sezuvchanlikning kamayishi, surunkali og‘riq, vegetativ disfunksiya va mushaklar kuchsizligi bilan namoyon bo‘ladi.
Mazkur maqolaning maqsadi surunkali kasalliklarning markaziy va periferik asab tizimiga ta’sir etuvchi asosiy molekulyar mexanizmlarini, klinik namoyon bo‘lishini hamda zamonaviy diagnostika va davolash yondashuvlarini ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilishdan iborat. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, nevrologik asoratlarni erta aniqlash va multidissiplinar yondashuvni qo‘llash bemorlarning hayot sifati hamda uzoq muddatli prognozini sezilarli darajada yaxshilaydi.
References
1. Alzheimer's Association. (2024). 2024 Alzheimer's disease facts and figures. Alzheimer's & Dementia, 20(5), 3708–3821.
2. American Diabetes Association. (2025). Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care, 48(Suppl. 1), S1–S350.
3. Feigin, V. L., et al. (2022). Global burden of neurological disorders: 1990–2021. The Lancet Neurology, 21(12), 1103–1123.
4. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2024). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for Chronic Kidney Disease. Kidney International, 105(Suppl.), S1–S150.
5. Livingston, G., et al. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 update. The Lancet, 403(10442), 572–628.
6. World Health Organization. (2023). Noncommunicable diseases: Key facts. Geneva: WHO.
7. O'Brien, J. T., & Thomas, A. (2022). Vascular dementia. The Lancet, 400(10358), 1698–1711.
8. Pop-Busui, R., et al. (2022). Diabetic neuropathy: A position statement. Diabetes Care, 45(6), 1365–1386.
9. Winovich, D. T., et al. (2023). Neuroinflammation in chronic disease. Nature Reviews Neurology, 19(8), 487–503.
10. Zhang, Y., Li, X., & Wang, H. (2025). Chronic inflammation, oxidative stress and neurodegeneration. Journal of Neuroinflammation, 22(1), 145.
